واژه ها در زبان بختیاری

نشانه های آوا نگاری (فهرست 4 ب )

 

برو  : be – raw   -   برو ، قادر به سرعت رفتن ، درحال حرکت

برو بیو  : beraw- biyaw   -   برو بیا ، معاشرت

بروز دادن  : boruz-d   -  فاش کردن ، آشکارکردن

بره  : bere   -  شعله

بره بو داشتن  : bere – bu – dashten   -  غیرت داشتن ، عرضه داشتن

بره چر  : bera- char   - علفی پهن و گسترده که خوراک دام است.

بره مزدی  : bara – mezdi   -  پرداخت مزد چوپان براساس بره ، {اعتقاد براین است که گوسفند 8 هست (استخوان ) دارد ومزد چرای گله هم یک استخوان از بره وبزغاله های تازه متولد شده است ، خواهد بود}

بره وا برو  : bara-brov   -  زمان گرفتن بره از شیر

بره ویدن  : be – rah- reyden   -  به راه آمدن ، مطیع شدن

بری  : bori   -  سهم ، مواجب ، مستمری، مبلغ یا جنسی که به توشمالها دهند ، (بر)

بریدن  : boriden   -  بریدن ، قطع رابطه کردن

بریزه  : beriza   -  برزه

بریسستن  :  berisesten   -  برشته شدن

بز بر  :  boz – bor   - علفی چون تره کوهی است

بز بروُ  : boz-borov   -  موعد چیدن موی بزها است

بز به  دووُ  : boz- be-dov   - دوشنده شیر برای آوردن گوسفندان به محل دوشیدن گوید

بز چارنی  : boz- charni   -  چراندن بزها

بزرک  : bazrak     نام گیاهی است

بزگ  : bazg   -  بیابان ، زمین بی علف

بسا  : basa   -  بلکه

بسام  : basam   -  بسا

بستک  :  bastak  -  پستک

بستکوو  :   bastegov  -  بقچه

بسته  : beste-diden   -  افتاده ، گم شده، ونده (وسته )

 بسهر  : bosohr    -  گیاه سردسیری که نافع سرماخودگی ست (بُسر)

بسی  : basi   -  مخفف دختر بس ، نام دختر

بغ  : bagh   -  قورباغه

بغ  : bogh   -  اخم (بک)

بغ کردن  : bogh-karden   -  اخم کردن

بغل  : baghal   -  بغل (زیّرچل) ، کنار، پهلو، پای کوه – مقدارمحصول چیده که دربغل جای گیرد(وابغل زیدن : درآغوش گرفتن)

بغل وندن  : baghal-vaden   -  آغوش کشیدن

بغلی  : baghali   - کودک ه عادت کرده در آغوش دیگران باشد

بغلی وابیدن  :  baghali-vabiden  -  عادت به آغوش دیگران کردن

بغمه : boghma   -  گواتر

بفا  : bafa   -  وفا

بفتن  : baften   -  بافتن

بقرند  : be-ghorond   -  درخور ، شایسته

بکال  : be-kal   - زمین قابل کشت ،مقال

بکته  :  bokote  -  ریشه خشک درخت ، کنده

بکش مدر  : be- kash- ma-der   - (بکش پاره مشو) ، پارچه

بُک وابیدن  : bok-vabiden   - برجسته شدن،مصرشدن، قلدری درآوردن

بگر  : be-gor   -  سرحال، به طبع(به ذره)

بگر بگر  : beger-beger   -  بگیر بگیر

بگرن  : begern   -  روشن کن،(چراغ ،اجاق،..)

بِگرن  : begeren  -  بگیرند

بگرین  : begerin   -  هجوم ببرید جایی را بگیرید

بِگه  : be-gah   -  بموقع ، بگاه

بُل  : bol   -  پرش ، خیز

بِل  : bel   -  دراز، بل باریک، باریک وبلندقد

بلا  : bela   - ساقه خشک شده کرفس

بِلا : bela   - گم ، ناپیدا

بلاتش تووه  : bala-tashtuwa   - بدوراز آتش جهنم، توبه، استغفرا..

بلا تیلیف  : bela- teylif   - بلاتکلیف

بلاجوری  : belajevi   - عجیب وشگفت انگیز

بِلاز  : belaz   - شعله آتش ، کاربرد آن(تش بلازی: آتش افروزی ، تش بلازی کردن: آتش افروزی کردن

بلاز بلاز کردن  : belaz-belaz-karden   - آتش را شعله ور کردن

 

برگزیده ازکتاب واژه نامه زبان بختیاری  تالیف :  آقای ظهراب مددی

 

واژه ها در زبان بختیاری

 

نشانه های آوا نگاری (فهرست 3ب )

بدوف  : boduf   -   آبشار ، سراشیبی که آّ ب باران را پائین برد واز توف کوچکتر است.

بدول  :  bodul    -  بزرگ (ازلحاظ سن) قدیمی

بدهوک : bad-hug   -  چموش ، بدرفتار،بد عادت

بر  :bor   - دسته ، گروه، تعدای :یه بر گوسفند، دسته ای گوسفند- یه برجاز: تعدادی

گیاه جاز

بِر  : bar   -  سهم ، مواجب، برخونه زهوکشه صحرا : سهم خودراازاو میگیرد،

برار  : berar   -  برادر

برارزینه  : berar zena  - برادر زن

برافتو  : bar – aftaw   - جای رو به آفتاب که علف ندارد

بِربِر کردن  : bar-ber-karden  - درخشیدن ، برق زدن

بربری  : bar-bari   -  آهنگی که چو÷ان برای گوسفند بانی نوزاد=برلری

برچ  : berch  -  درخشش

برچ برچی  : berch-berchi   - درخشان

برچ زیدن  : berch-zaden   -  درخشیدن، برق زدن

برچنیدن  :  bercheniden  -   برچ زیدن

برحذرکردن  : bar-hazar-karden   -  پرهیز کردن ، دوری کردن، هشدار دادن

برخاستن  : bar-khasten   -  قادر بودن به انجام کار، پدیدآمدن ، ازعهده کاری برآمدن

برخردن  :  bar-kherdarn  -  دلخور شدن

برد  : bard  -  سنگ ، کاربرد آن : بردبه سرزیدن : سنگ به سرزدن ، عمگین بودن ، عصبانی بودن

بردار  : b-ar  - آسیاب دستی که سنگ استوانه ای شکل را برروی سنگ صاف وپهنی می غلتانند.

بردارکلگ سا  : bar-kalg-sa   -  آسیاب دستی خاص آسیاب بلوط

بردبت  : b-e-bot   -  سنگی که بطور طبیعی شکل مجسمه است

بردبچک  : bard-e- bochak  - سنگ زیر بنا ، اصل ونسب

بردپرکووّ کردن  : bard –perekov   -  سنگباران کردن

بردتش  : bard- tash   -  سنگ چخماق

بردتیله  : bard-tila    -  سنگ هایی که هنگام باددادن خرمن بین دانه ها وکاه نهند

برد جه جه  : bard-e- je-je    - سنگهای درون آب که از روی آنها بدانسوی آب روند

برد زیّری  : bar-e- zeri   - سنگ زیرین آسیاب

بردسری  : bar-e- sari   - سنگ بالایی آسیاب

بردسیلا  :  bard-e-sila   - سنگ سوراخدار

برد سیلایی  : bard-e-silayi   - سنگی که برگردن گاو نهندتا آماده کشت شود

بردشیر : bard-e- sher   -  شیرسنگی که برگردن گاو نهند تا آماده کشت شود

برد گرگرین  : bard-e-gar-derar   -  سنگ که سطح آن ناصفا و شیاردار باشد

بردگوری  : bard-e-gowri   - ( سنگ گبری) ، سنگ سوراخداری که صدا درآن انعکاس یابد، انعکاس صدا، پژواک  ، دخمه

بردلوّو  : bardelov   -  سنگلاخ، جای پراز سنگ وکلوخ که علف هم داشته باشد

بردنگ  : berdeng   -  بی حواس، حواس پرت،

بردوچک  : bard-e-wochak   -  سنگ کنار چاله ، خاندان، اصل ونسب

بردوربند  : bord-e-var-band  -  سنگ روی سینه مرده

برزه  : berize   -  صمغی چون آدامس ، آدامس

برشتوک  : bereshtuk   -  خوراکی ست حلوا مانند ولی کمی رقیق

برشت کردن  :  beresht-karden   -  برق زدن ، تابیدن، تیام برشت کرد: سرش راکه به دیوار زد. برق از چشمهایم پرید

برشته کردن  : bereshta- karden   -  کباب کردن، بدبخت کردن

برغه  : borygha   -  دستمالی که درمسیر خانه دامادبرسرعروس بندندوسوارکاران باید آن را از عروس بربایند، سرانداز

برف او  : barf-aw   -  آب برف ذوب شده

برف او خور  :  barf-aw-khor   - ساکن سردسیر

برفیز  : barfiz =(barf-riz)  -  بهمن ، سقوط بهمن

برچ زیدن  : berch-zaden   -  برق زدن

برک  : barak   -  محل دزدی، پیش برک :به کسی که به قصد دزدی وارد محل دزدی شده باشد، پس پرک :وبه دزدی که خارج از محل حامی دزد اصلی هست گویند

برکردن  : bor-karden   -  توانستن ، رغبت کردن، اجازه دادن

برگ  : borg   -  ابرو

برگ جمنیدن  : borg-jomniden   -  ابروتکان دادن، کنایه از اشاره کردن

برگشتی  : bar-gashti   - (ورگشتی )، بدبختی، بیچارگی

برگلوّ  : bargelov   -  چوپان بره ها

برگه  : borga   - بلندی کم ارتفاع ، سکوی کوتاه

برمک برمک  :  barmak-barmak  - برتری ، احسا برتری

برنجاس  : berenjas   - بو مادران

برنج کالی : berenj-kali   -     برنج کاری

 

برگزیده ازکتاب واژه نامه زبان بختیاری  تالیف :  آقای ظهراب مددی

واژه ها در زبان بختیاری

نشانه های آوا نگاری (فهرست 2 ب )

بازنشسته یی  : baz-nesastayi    -  بازنشستگی ، مستمری ماهیانه

بازیگه  : bazi_gah   -  جای بازی بچه ها

باش  : bas   - شایعه

بافه  : bafa   - دسته دورشده گندم وجو

بافهم وکمال  : ba-faham-i-kamal   -   دانا وفهمیده

باک  : (bay)bak   -  ترس ، عیب واشکال

باکردن  : ba- karden   -  ورم کردن ، مغرور شدن

باگر  _  ba_gerhden   - تعصب به خرج دادن

بال  : bal  - آستین ، افتین

بال  : bal    -  بال پرنده ،سو،سمت،گوشه وکنار، کاربرد : زیّربا کس رهدن- از وسوی کسی حمایت شدن

بالا بالا کردن  : bala_ bala_karden  - خودستایی کردن

بالا بید  : bala-bid   - سود ، بهره

بالا زور  : bala-forus    - خودخواه

بالا واز  : bala-waz   - قسمت بالای کوهها که گذر افراد در آنجا قابل رویت است

بال به هوا  : bal-ba-hawa   - درهوا،درپرواز

بالستن  :  balesten   -  بالیدن ،نازیدن

بالغ  : baloy   -  بالغ، رشد یافته

بالک  :  balak   -  تسمه های پهن چرمی آویزان از دوسوی زین

بالنگ  : baling    -  خیار

بالنگووّ  : balengov   - گیاهی دارویی نافع سینه درد

بالوو  : balov   -  بالن ، هواپیما

باوا  : bawa   - بابا ، پدربزرگ

باور دادن  : bavar-daden   -  قبول کردنّ اعتقاد پیدا کردن

باوره  :  barere  -  ناپدری

باو طهو  : bav_e- tahv  -  باب طبع

باووُ  : bawov    -  فامیل پدری،کاربرد : ساووُ به زباووُ سایه بان بهتراز فامیل پدری است کنایه از آن است که نباید زیر منت خودی رفت

باوونی  : bawuni   -  هدایای فامیل عروس

باوینه  : bavine   -  گل بابونه، گل باوینه

باها  : baha   _   بهاء ، قیمت

باهاراو  : bahar- aw   -  چشمه بهاری

باهار :  bahar   - بهار

باهاره  : bahara   -  کشت بهاره

باه دادن  : bah_daden    -  باکردن

بای داشتن  : bay- dasten   -  باک داشتن

بایم  : bayom   -  بادام، بام، بادمbadom))، باهام

بایم اشکن  : bayom_eskan   - دندان آسیای کوچک

بایم تهله  : bayom-tahla   -  بادام شیرین نشده

بایم شری  : boyam- seri   -  بادام شیرین شده

باییته  : bayita   -  باوینه

بایینه  : bayina   -  شاخه ای که از دیگر شاخه ها کلفت تر باشد

بئو  : bau   -  پدر، بابا، baw-bow- bawa))

بترک  : be-torok   - از ترکستن : بخرام، آهسته حرکت کن

بتلمه  : botolma   -  کنده درخت، تنه خشک درخت

بته  : fote   -  بوته

بته زری  : bote- zari   -  بوته زری که خوراک حیوانات است.

بتی  : boti   - خاله ، بتی دست منه: خاله که کار نمیکند کنایه آنکه خودکار نمی کندولی به دیگران دستور میدهد

بجسته  : be- jesta   - با شتاب

بچ کردن  : bac-karden   -  جوانه زدن گیاه

بچگووّ  :  bacaove   -  بچگانه

بچه ساوا  :  baca- sawa  -  بچه معصوم ونابالغ(ساوا)

بچه گووه  : bacagov   - بچگانه ، بچه ها

بچه یی  : bacayi   -  بچگی

بحل کردن  : behel- karden    -  حل کردن

بخت  : bakht   -  روح، طالع واقبال ، بالای بخت: قسم به روح

بختر  :  bekhtar   -  بهتر (کاربرد بسیار کم دارد)

بختوو  : bokhtov   -  بهتان ، افترا

بخور  :  bokhur  -  بخور، عود را که سوزانند هم گویند

بداندام  : bad- andom   -  بد هیبت ، بداندام

بداو  :  bad-aw   -  بدآب ، ناسازگار با محیط

بدبید  :  bad- bid   -  بد بود، مبادا،

بدتم  : bad- tom   -  بد طعم

بدچک وچیل  : bad-cak-o-cel   -  زشت رو ، بدقیافه

بدحرفی کردن  : bad-harfi- karden   - دشنام دادن

بدخو  : bad-khow   - بدخواب

بدخوس  : bad- khows  -  بدخو

بدرکردن  : be-dar- karden    -  بیرون کردن ،آشکار کردن

بدرهدن  : baderahden   -  ازجادررفتن ، سخت عصبانی شدن

بدزو  : bad-zow   -  بدزبان

بدشک  : bad- shak   -  مشکوک

بدشلگ  : bad- shelg   -  بدشکل ، زشت

بدگو  : bad-go   -  بدگو، آنکه حرف زشت زند

بدلی  : badali   -  راهنما وبلدراه

بدنجد  : bad-najd   -  بدنژاد، بدذات، زشت

بدنگ  : badang   -  بدرفتار، بدخوی

بدنگ  :  badeng   -  خوشرفتار

 

 

برگزیده ازکتاب واژه نامه زبان بختیاری  تالیف :  آقای ظهراب مددی

 

فراخوان

                  

واژه ها در زبان بختیاری

نشانه های آوا نگاری (فهرست 1 ب )

با : ba   -  (فعل دعا ) بادا ، بایه ،بایا

با :  ba  -  (با،باز) باد ، دردناشناخته که در بدن پیچد ، ورم ،تعصب

بابرن : bezan   - بادبزن

باپرنوک :  bapernuk   -  پاپرک توک

باتهستن : bateniden   -  ورم کردن

باج گرهدن :  baj-gereden   -  باج گرفتن

باخاجه : ba- khajeh   -  پدربزرگ

باخُردن : ba- kharedn  -  درمعرض باد بودن، تابیدن نخ، باه خردن

باد : bad  -  با

بادادن : ba – daen  - محصول کوبیده رابا جنگر(چنگک) به هوا پرت کردن بقصد جداکردن دانه ازکاه، ریسیدن نخ- باه دادن

با داشتن : ba- dashten  -  ورم داشتن ، نفخ کردن ، مبتلا به درد"باد" بودن

باد انگیز : bad- angiz   -  ضربه ای که گیجی آورد،سردرد مزمن

باد باهار : bad-e-bahar   -  بادبهاری که برای محصول زیانبخش است

بادبرشت :  bad-e- beresht   -  باوزش باد برشته شدن

بادبری  : bad- bari   -  گیاهی ست سردسیری که همراه باد میرود،پارچه یاهرچیز نازک

بادپیچ  : bad- pech   -  گردباد زمستانی

بادچپ : ba-e-chap   -  بادگرمی که از شمال به جنوب وزدو درزمستان باران ودرتابستان شرجی به همراه دارد.

باد دار پشکنوو  : bad-e-dar-peshkenov    -  باد پاییزی

باد راست  : bad-e- rast(d)   -  بادی از جنوب به شمال وزد.

با دری  : bad-e- ri   -  بادتندی که از روبرو وزد،بادوباران

باد ری آوردن  : bad-e-ri- avarden    -  بادتند از روبرو وزیدن،بادوباران آمدن

باد سم  : bad- som   -  دانه چرکی

باد سهر  : bad –e-sohr  --  بادسرخ،بادگرم اوائل تابستان

بادشمال : bad-e- shamal   -  بادخنک که از شمال وزد

باد شو  :  bad-e- show   -  باد شب کنایه از راحتی وآسایش

باد شو گیر  : bad-e- show- zeyda   -  باد صبحگاهی

باد شه  : bad- e- shah   -  باد سیاه(شه)

بادغر  :  bad-e- ger  -  گردباد- بادغره

بادکمن  : bad-kamn   -  نوعی مارخطرناک که مدام جمع وباز می شود

باد کندن  : bad- kanden   - وزیدن باد، بادکندن، باه کندن

باد لاش  : bad- e-lash   -  دردنامشخصی که هرازگاهی بخشی از بدن رابه درد آورد

با دل  : bad-del   -  باب دل

باد لیله  : bad-e- lila   -  بادغر

باد ور ور بارو  : bad-e-var-var-barov   - باد ملایم و خنک قبل از باران

بادینه  : badina   - بادگیر ،مکانی که مدام درمعرض بادباشد

بار : bar   -  بار. کاربرد آن – بار بار وابیدن، بار ، بارشدن،(کنایه از پیش رفتن کار )

دهدر به بار : دختردار، آنکه دختران زیادی دارد

زبار کسی گدن : ازجانب کسی به دروغ سخن گفتن

بار آسیوی  : bar- asiyawi   -  کاروانی که بار گندم به آسیاب می برد

بار اوزی  : bar – uzi  -  بار اوزی ها ومخارج عروسی که به خانه عروس برند

بار بستن : bar- basten   -  بار بر حیوان نهادن کنایه قصد سفر داشتن ، آماده کار شدن

باربند  : bar-band   -  بندی که هنگام وزش باد بر سیاه چادر بندند

بارو بندول  :  bar- bandul   -  باروبندیل ، باروبنه

بار به : bar- beh    -  منزلگاه های کوهستانی ایل درهنگام کوچ

بارت  :   bart  -  لم ، فن ، میزان – سمت، جهت ،

بارتم نیست : لمش دستم نیست کنایه خجالت میکشم

بارستن  : barresten   -  باریدن

بارشت  : baresht   -  بارش باران

بار کردن  : bar karden    -  بارکردن اثاثیه برحیوان ، کوچ کردن

بارکش کردن  : bar-kash-karden   -  نقل مکان کردن ، جابه جا شدن، باربردوش دیگران نهادن

بار کوله  : bar- kula   -  باروبنه

بار ما  :  baroma   - باری ، گرچه ، اقلا"

بار نی  : barni   - جوجه مرغ

با رو  : barov    - باران ، کاربرد آن: باروّ هف شو هف رو کردن : باران هفت روز وهفت شب باریدن

بار وار : bar-war   -  بارحیوان رابرزمین نهادن ، کوچ

باروردار  : bar- wor- dashten   -  بارحمل کردن ،کنایه از چاق شدن

باروّ زیدن  :  barov-zuden   -  باران باریدن

باروّ گرهدن  : barov-garhiden   -  باران گرفتن

باروّ ناهادن  : barov-nahaden   -  باران چیزی را خیس کردن ، خیس شدن

باروّ له کردن  : barov- e- loh-kareden   -  باروبنه را بارکردن و کوچ کردن،هجوم بردن، باره له کنین یه جانه بگرین: هجوم ببرید جایی رو بگیرید.

باریک  : barik   - باریک ، ظریف

بارینه  : barina   -  جوجه مرغ

بازر گووّ  : bazargov   -  بازرگان ، فروشنده دوره گرد

بازسستن  : bazesten   -  رقصیدن

 

برگزیده ازکتاب واژه نامه زبان بختیاری  تالیف :  آقای ظهراب مددی

 

گویش بختیاری درزبانزدها

ü      اَجَلِس وِی

Ajales vy

اجلش آمد،روز مرگش فرارسید

ü      اختیار دس کابختیار

Ekhtiyar des kabakhtiyar

اختیار بدست کا(آقا) بختیار است که ریش سفیدآبادی است(میدان اختیار خودرابه کسی دادن)

ü      اشنیدن چی دیدن نید

Ashnidan chi didan nid

شنیدن کی بود مانند دیدن

ü      اشنیدومه دوُِر کنه شی دادی

Ashnidom doverkaneh shi dadi

شنیدم دختر رو شوهر داده ای

ü      اَشَدِنِه گهد

Ashadene gohd

اشهدراگفت یعنی مسلمان شد وکسی که بزبان اشهدرا بگوید مسلمان است

ü      اصل دار خطانکرد بی اصل وفا نکرد

Asl dar khata nakerd biasl vafa nakerd

کسی که اصالت دارد خطا نمیکند(چون احساس مسئولیت خودرادرجامعه دارد) وکسی که بی اصل است ازاوتوقع وفا نباید داشت

اَفتو وِ لم کرد

ü      Aftao velomkerd

آفتاب مرارها کرد

دوش پسین سرگردنه افتو ولم کرد

دیروز عصر درگردنه بودم که آفتاب غروب کرد ومن بتاریکی برخوردم

ü      اُفتو حرده تومس ورگشته

Aftao hardeh tomes vorgashteh

آفتاب خورده طمش برگشته

ü      اربت داشتم امیدی             پاتو نی کشیم وغریبی

Ar bet dashtom omidi patovanikeshim be qarivi

دروطن اگرامیدبتو داشتم              به غربت مهاجرت نمیکردم

ü      اسبند نه دی کن

Espandene di kon

سپندرابرآتش بگذار،نگاه کنید به دینشک

ü      ار بترسم سِسمُ زهِی هِی رَهُزَنُون بهون نِیزَیدُم وکوهسارون

Ar betarsesom ze by hyeh rahzanun bohun nizim kuhsarun

اگر از نهیب راهزنان میترسیدم           چادر به کوهساران نمیزدم

ü      اَرهَمه لیشُم اما گوشت میشُم

Arhameh lishom ama gushte mishom

گرچه بدم اماهرچه باشد گوشت میش هستم

(کنایه از اینکه اگرچه گوشتمیش به خوشمزگی وزودپزی گوشت بره نیستم ولی هرچه باشد باز هم گوشت گوسفندم و بهتراز گوشت گاوم)

ü      اَر بَو خونه نِیدِید اِدِعا شاهی اِیکرِد

Ar bao khone nidid eda shahi eikerd

اگر پدرش را نمیدید ادعای پادشاهی میکرد

(کنایه از آدمهایی است که از طبقه پائین به بالا آمده اندودارای کبر ونخوت هستند، منه پای خودرابرون از گلیم)

ü      اَرهَمی حالا بِری افتونه واخوت ایبَری

Ar hamihalalberi aftaone vakhot eibari

اگر همین حالا بروی آفتاب تراتا بخانه میبرد

(کنایه از بودن فرصت برای انجام کارقبل از غروب آفتاب)

ü      ارتری یا نتری وا کوله بارن بُوَ ری

Artari ya narari va kule baren buvari

اگر میتوانی یا اگر نمیتوانی باید کوله بار را به مقصد برسانی

(کنایه از ضرب المثل معروف است  که میگوید:

آش کشک خالته               بخوری پاته نخوری پاته

آش کشک خاله رو بخوری یا نخوری بپای تو حساب میشود

ü      ار ز اسم وسم زاصل نَوَسم

Arze asm vasom zeasl navasom

اگر از اسب افتادم اط اصل نیفتادم

ü      اَر جُووُم کَهنِه تّرِه اَصلّم کَلنتُرِه

Ar juvam kohnetareh aslom kalonrareh

اگر جامه ام کهنه تر است اما اصلم از بزرگزادگان است(اگر از اسب افتادم از اصل نیفتادم)

ü      ارگوشِتنِه بخوره خُسِن دِیر نِیُونِه

Ar gushtene bokhoreh khasen dir nivane

اگر گوشت را بخورد استخوان را بدور نمی اندازد

یعنی آشناوفامیل آدم اگر گوشت آدم را بخورد استخوانش رانگه میدارد،اگر دشمنی هم بکند حرمتی باقی نمیگذارد

 

 

برگزیده ازکتاب گویش بختیاری تالیف :  آقای عبدالعلی خسروی

 

 

 

 

واژه ها در زبان بختیاری

نشانه های آوا نگاری (فهرست 3 الف )

اور :  awr   -  ابر ،کاربرد اورتر – اور تیره

اروایی کردن :  awrayi- karden  -  زهره ترک کردن ، ترساندن ، ارواهی کردن

اورتر :  awr-e-tar  - ابرباران زا

اور تله تله : awr- e-tale-tale   - ابر پراکنده

اورتیره : awr-e- tire   - ابری که فقط دربخشی از منطقه ای ببارد

اور دراوردن : ur- der-avardan  -  ادا واطوار در آوردن ، بهانه آوردن

اورشم : awreshom  -  گیاه آویشن

او رشوو کردن : aw.rashov- karden   - تیمارکردن اسب و مادیان ، قشو کردن

اورلا : awr-e-la   - هوای ابری

اور مبار : awr – e - mabar  - ابر بی باران

اوریز : awr- rez   - آبریز ، ناودان

او ریزگه : awr-rez- gah  - محل ریزش آب ، آبریزگاه

اوریشم : awrishoma  -  ابریشم

اوزار : awza    -  ابزار

او زرد : aw – zard  -  چای کم رنگ

اوزق :  aw – zogh   - باتلاق ، جایی که آب باران جمع شود

اوزم  : aw – zom  - جوشانده جلبک که نافع سرماخوردگی است

اوزه : awza  -  گوسفند دو رنگه مانند پیسه، کاربرد – بل اوزه : گوسفند دو رنگه با گوشهای بزرگ وخال سفید

اوزی :  uzi  - هدایای عروسی که گاهی داماد قبل از عروسی با رفتن به خانه اقوام دریافت میکنند.

اوزی آوردن : uzi- avarden   - هدیه برای عروس وداماد آوردن

اوزی بردن : uzi – borden  - بردن هدیه برای عروس وداماد که بیشتر درجهت کمک به آنها باشد مانند : گوسفند و...

او زیت :  aw- zit  - آب وعصاره وشیره گیاهان ، توضیح : باران اول هرسال در حکم شوینده هاست که آلودگیها و شاخ وبرگ و بته ها را به همراه خود می برد، عصاره این مواد در آب حل شده که خوردن آن برای گاو وگوسفند مضر خواهد بود.

او زیدن :  aw – ziden  -  آب زدن ، خیساندن

او زیرکه  :  aw- zer – e- kah  -  آب زیر کاه

اوزی گشتن :  uzi – gashten  -  گردآوری اوزی با رفتن به خانه های اقوام وهم طایفه ،

یاری گرفتن

اوژدوو : awoxdov  -   زمین آبزا ونمناک که معمولا سرسبز هم هست

اوسار : awsar  -  افسار

او سفر : u – safar   -  آن دفعه

او سی :  owsi  -  افسون ، طلسم

او شار :  aw – shar   -  اوچین

او شور :  awusher   - دستمال ، سربند، کاربرد سربه اوشور بستن : سررابادستمال بستن  کنایه از سردرد داشتن ، بیمار بودن

او صافی کردن :  aw – safi – karden  -  صاف کردن آب ، کنایه خودنمایی کردن

او طلا دادن :  aw – tela- daden  -   آب طلا به شخص ترسیده خوراندن

او فتا : ufta  - مصدر وستن (افتادن)

او فی :  u – fey   - به هنگام درد ورنج گویند، دلم خنک شد

او قرا :  aw – ghara  - آب دوغ پخته که از آن قرارقوروت گیرند

او کئو :  aw – ka'u  -  دوغ پر آب

او کش : aw- kash    - آشپال

او کشک :   aw- kashk  - کشک رادر آب می سایند تا مانند دوغ شود وسپس ترید میکنند.

اوکشی کردن : aw- kashi – karden  -  آبکشی کردن

او کور : aw – kur   -  آب کور کنایه از خسیس بودن

او گداری کردن :  aw – godari – karden   - از رودخانه گذشتن

اوگر :  aw – ger  - آبگیر، جایی که آب جمع شود

اوگو :  awgu  - اگو

اولاد : awlad  - اولاد فرزند ، در تقسیم بندی ایلی رده پایین تر از تیره رو گویند که شامل فرزندان و نوادگان شخص میشود .

اول زینا :  aval- e – zina   - اول از این ، اولا"

او لنگ :  awleng  -  چراگاه

اولوو ویلوو : awlov – veylov   -  آواره ، دربدر

اوله ان :  avalw – on  -  اولا"

اوله مرغوو :  awle – morghov  - آبله مرغان

او لیلن کردن : aw – lilen- karden  - با آب داغ مرغ را پر کندن ، پاک کردن کله پاچه ، با آب  داغ سوختن

او مخر :  aw – makhar   -  آنکه آب نمیخورد، کنایه از خسیس بودن

او من سر : aw – men- sar  - او به سر

او ندول :  avandul  - گیاهی کوهی شبیه تره که با دوغ پزندو خورند

او وابیدن :  aw-va- biden  - آب شدن ، ذوب شدن، کنایه خجالت کشیدن

 

او ور او :  aw – ver –aw  -  آب به آب ، تغییر آب وهوار

اوهیا :  awhiyah  - کنایه اژدها

اوی :  awi  - آبی : گندم آبی

او یکی : u – yaki  -  آن یکی ، دیگری

اهت وعیال :  aht – o – ayal  - اهل وعیال

اهرستن :  ahresten  -  آسیاب شدن ، آردشدن

ای : I  - نشانه استمرار در فعلا معادل " می " در فارسی ا

ای :  ay  - در هنگام نفرت وانزجار گویند ،

ای :   ay  - اگر ، ایر ، ار

ای چو :  I – cho  - اینجا – اچو

ایرات : erat  - ایراد، ایرات

ایسا :  isa  _ شما ، برخی طوایف " ایشا " گویند

ایسانیا : isaniya  - شما واطرافیان شما

ایشدو :  ish – dov  - هنگام دوشیدن شیر برای آرام کردن گاو وگوسفند گویند (صوت)

ایلاق :  eylagh  -  ییلاق وسردسیر

ایل : el  -  ایل ، کاربرد آن به یک ریز : برهم زننده نظرم ایل ، شرانگیز

ایلوار : elewar  - ایلوار یعنی آرواره

ایلوار آغه :  elewar- aghe  - دررفتگی فک (درگوسفندان)

ایم : ayom  - ایام ، ایم نیا: ایام پیش ، زمان قدیم

ایما :   ima  - ما

ایمانی : imani  - خودمان ، دارودسته خودمانی

ای وا :  eywa  - صوت درهنگام درد وافسوس گویند  ای کارنوا ای واداشته بو: این کار نباید " ای وای" داشته باشد (دراین کار نباید جای افسوس باشد.)

 

 

برگزیده ازکتاب واژه نامه زبان بختیاری  تالیف :  آقای ظهراب مددی

 

واژه ها در زبان بختیاری

 

نشانه های آوا نگاری (فهرست 2 الف )

 

اقه : aghe   -  یقه

اقه درده : aghe derda   -  یقه دریده – عصبانی – گریبان دریدن

الال کردن : elal kardan  - استراحت کردن – بقصد استراحت – چشم برهم نهادن – شو الال نکرد: شب چشم برهم ننهاد

الار : olar  - آردجو که دردباغی پوست به کار برند – پوست دباغی هم گویند

التزام وابیدن : eltezom wabedan -  ملتزم شدن – متعهد شدن

الختر : alokhtor  - (با) بازیکنان درحالیکه یکی از پاهایشان را به پشت برده وبادست آن را گرفته اند، سعی می کنند ضمن حفظ تعادل خود، تعادل حریف رابرهم زنند.

الص : als  - اصل – اصل ونسب

الغر :alyoghz  - تنها – بدون همراه – مجرد(یالقوز)

الم قلم کردن : alam_ghalam-karden  - قلع وقمع کردن – تارومار کردن

الو : alo   - گوسفند بارنگ سفید وقهوه ای

الو :  alo  - شعله آتش

الوپر : olu – par  - وابسته – از طایفه ای به درون طایفه دیگر کوچیدن واز آنان به حساب آمدن

الوس : alus  -  سفید

اله قرت : alaghort  - بی سروپا – خودسر-

امبارکردن : ambar-karden  -  انبارکردن – انباشتن

امبلاس : ambelas – آمبولانس – امبلیس

امداد :  amdad  -  کمک – فریاد کمک خواهی – درمواقع ضروری مانند جنگ با فریادهای "امداد" از دیگران کمک میخواهند

امرو : amru  - امروز- زامرو واپشت : از امروز به بعد

امرو صوه کردن : amru- sowha- karden  - امروز وفردا کردن – معطل کردن – تاخیرکردن

امشو : amsho – امشب

املهی : amlahi  - ابلهی – ای ای کارانه کنه زمایه املهی سه : اگر این کارهارا بکند از روی ابلهیش است.

امند : amnd  - امن

امنیه : amniya  - ژاندارم

امووتی : amovati  -  امانتی

انجه انجه : anje – anje  - قطعه قطعه – ریزه ریزه : انج انج – زرتشتیهای کرمان انجین انجین گویند

انده دلی کردن : ande – deli – karden   - کسی را به غم فروبردن – عذاب دادن – درحسرت نهادن

انکرومنکر : anker –mokker   - نکیر ومنکر

انک کردن : anak – karden  - مضحکه شدن – تمسخر کردن – دست انداختن کسی

انکه : aneke  - یعنی – یعنی که – بیشتر کاربرد تمسخرآمیز دارد  - انکه پیاوابیده : یعنی مردشده است

انگست : angost  -  انگشت – کاربرد به تی کردن :حضورا" ثابت کردن

انگشت به درکردن : انگشت بیرون آوردن – فرصت کوچکترین کاررا داشتن ز ور سرما نترستن انگست به در کنن : از شدت سرما نمی توانستند کوچکترین کارراانجام دهند

انگست به دهوو :   angost – be – dohov  - انگشت به دهان – شگفت زده

انگشت : angesht  - زغال آتشین

انگلار : angelar   -  آویزان

انگله : angele  - پوست دست وپای گوسفند در مشک که آنها رابا بند مسدود میکنند – کوتاه قد

او : aw  - آّب – او به چاله رهدن : آب در آتشدان ریختن کنایه از کارنادرست کردن

او به چاله ریز : نادان و بی فکر – نالایق ، هنوز در بین بختیاریها باورهای ایرانیان باستان مانند احترام به آتش و اشیاء سفیدرنگ وجود دارد بطوری که هیچگاه آتش رابا آب خاموش نمی کنند وشبها ماست ، تخم مرغ و نمک را از خانه بیرون نمی کنند مگر آنها را کاملا"

پوشانده باشند

او به حلق کردن : آب درحلق کسی ریختن کنایه از یاری دیگران کردن

او صدا خونه نی یشنه : آب رودخانه صدای خود را نمی شنود کنایه از این است که انسان برعیب خود آگاه نیست

او آر : aw – ar   -  آورنده آب – هواو آرنید : او اهل آوردن آب نیست کنایه از بی عرضه است

او آورده :  aw – aworda  -  آب آورده – کنایه از چیزهایی را به رایگان به چنگ آوردن

او بارو : aw – barov   - آب باران

او باز : aw – baz  - شناگر

او برف : aw – borf   - آب برف

او برده :  aw – borda  - آب برده – چیزهایی که سیل برده – از دست رفته – نابود شده

اوبلزوو کردن : aw – belezo – karden   -  ریختن آب از اطراف ظرف با بهم زدن آن  (خرابکار کردن)

او پیازی : ow – piyazi  - خوراکی که با پیاز وترشی دانه های انار درست کنند – اشکنه

او ترشی : ow – torshi  -  خوراکی که با ترشی دانه های انار درست کنند

او توله :  ow – tule  - خوراکی که با گیاه پنیرک تهیه کنند – توله

او تهله :  ow – tahla   - چشمه تلخ

او جار : awjar  - ابزار : اوزار

او جیجه :  aw – jijia   - سوپ جوجه

او چیرن : aw – chirn  - ناودان – گیاهی که دم کرده اش برای سرماخوردگی مفید است

او خورشت :  aw – khorest  - آبشخور – جایی ازرود یا نهر که گله بتواند آب بخورد

او دار :  aw – dari  - خورجین خاص حمل وسایل غذا

او در :  aw – dar  - دهانه ورودی آب به کرت های باغ

او دزه داشتن : aw – daze – dashten  -  داشتن منفذی که آب درخود فرو برد – عیب ونقص درکار بودن

او دوه :  aw – duh  - آبدوغ

 

برگزیده ازکتاب واژه نامه زبان بختیاری  تالیف :  آقای ظهراب مددی

 

واژه ها در زبان بختیاری

نشانه های آوا نگاری (فهرست الف )

 

ا : o  -  او

ا :  e  -  (مخفف )ای ، علامت استمرار در افعال : ارم (ای رم) : - می روم

ابا : a-ba – )مخفف) وابا : با ، همراه

اجباری : ejbari – سربازی

احتاج : ehtaj – احتیاج – ایتاج

احتمال دادن : ehtemal-d – تصورکردن- گمان کردن- گمان رفتن: احتمالم رسه : گمان می کنم

اخبار آوردن : ekhafar- a – خبرآوردن – خبرمرگ کسی را آوردن

اختلاط : ekhrelat – گفتگوی دوستانه – خوش وبش

اخیر : akhir – آخر- پایان – همی اخیر: اخیرا"

ادعاکار : adea-kar –ادعاکار : طلبکار

ادوکردن :adav-k  - ادب کردن:تنبیه کردن

ار : ar- اگر- ایر – ای

ارث گشتن : ers- gashten – تعلق گرفتن ارث – ارث بردن

اردل بردل کردن : ardol –bordel-k – وراجی کردن – پرگویی کردن – پشت سرهم فرمان دادن

اردن : arden  -آسیاب کردن – سخن گفتن ، کاربرد آسیوس همه چی اهره:آسیابش همه چیزرا آسیاب میکند سخنانش نسنجیده است.وراجی می کند.

اردی : ordi  - اردو – سپاه

ارزستن : arzesten  - ارزیدن – ارزش داشتن

ارسی :  orosi – پوزار

ارغن : areghan  – گیاهی است

ارغه کردن :areghe  – تجمع کردن – گردهم آمدن

ارک کردن :  orok- kardan – بستن پای چهارپایان بوسیله بنددرازی به درخت یا میخ بگونه ای که براحتی دراطراف خودبچرخد- کنایه به دام انداختن ،پایبندکردن(yorok)

ارمه : arme  - پس – باری – افلا"

ارنگه : erengah  - هرنگه

اروا : arwa – روح (بخت) – اروا داس : قسم به روح مادرش توضیح : این واژه با وجودی که جمع است درمفهوم مفرد به کار میرود.(arwa)

ازگل : azgal – زغال سرخ شده(انگشت)

ازماییده : ezmayida – آزمودن (ازماهیدن)

ازمیدن : ezmiden – آزمایش کردن – امتحان کردن

ازول داشتن : azul – dashten – بهانه داشتن – کینه داشتن

اسباردن : esbarden – اسپاردن – سفارش کردن

اسبل زیدن : esbol – z  - مداوا کردن بیماری طحال با برزیرزبان تیغ زدن وکشیدن تیر نان پزی به کمر بیمار تا خون فاسد از بدن خارج شود.

اسبیدی : sbedi  - سفیدی

اسپیدار : espidar – اسپیدار – سپیدار

استخوو درد : estekhov – dard  – استخوان درد

استکام : estekam  - استکان

استونا : estuna – گیرنده – خریدار

استه : este  - تکه آهنی که برسنگ چخماق زنند – چخماق تفنگ سرپر

استیدن : esteyden  – ستدن – گرفتن – خریدن

استیل : estel  - استخر ، حوضچه هایی که در مسیر آبهای جاری برای ذخیره سازی آب ایجاد کنند

اسلا : eslehe –  اصلا ، درهنگام خشم بیشتر گویند

اسم زیده : esm – zeyde  -  نامزد، نام پسری را بر دختری بقصد ازدواج نهادن – مشخص کرده

اسو : o – so   - آنگاه – سپس

اسیرکردن : asir – kardan  -  گرفتارکردن – عذاب دادن

اشتوا : eshrewa  - اشتباه

اشرفی : ashrofi  - ارشفی

اشکاردن : eshkarden   - سپاسگزاری کردن – حق شناسی کردن : پیاکه هرچه سیس کنی نیشکاره – هرچه برای آن مرد بکنی حق شناسی نمی کند( به روی خود نمی آورد)

اشکافتن : eshkaften – (fden)   - شکافتن

اشکستن : eshkasten  - شکستن – شکسته شدن – مغلوب شدن – مطیع شدن- انجام شدن

اشکفت : eshkaft  - شکاف درون کوه – غار

اشکم : eshkam  - شکم (کم)

اشکم چارن :  eshkam – charn-   شکم پرست

اشکنادن : eshkenaden  - شکستن – شکست دادن – حلاجی کردن پشم

اشگلک : eshgelak  -  نوعی شکنجه قدیمی که وسیله ای را درمیان انگشتان می نهادند وفشار می دادند

اشماره : eshmara  - شماره – شمارش به تعداد ، کاربرد هووه هالوم گردو داره اما به اشماره – خانه داییم گردو دارد ولی به شمارش واندازه است

اشناختن : eshnakhten   - اشنهدن – شناختن

اصلا : asla  - اسلا

افاقه : afagha  - گشایش در امور – بهبودی – چاره

افتو :aftow – aftaw – oftaw   -   آفتاب – خورشید-کاربرد آن پشت به افتو :پشت به آفتاب – جنوبی   ،  ری به افتو : روبروی آفتاب – شمالی

افتو به زرد : aftaw – be- zard -  هنگام غروب – افتو نشین

افتو زنوو : afraw – zanov  -  آفتاب زنان – هنگام طلوع خورشید – جایگاه طلوع خورشید

افتو گهرستن : aftaw – gehresten  -  گرفتن خورشید – خورشید گرفتگی

افتوی وابیدن : aftawi – kardan  -  آفتابی شدن کنایه از آشکار شدن

 

برگزیده ازکتاب واژه نامه زبان بختیاری  تالیف :  آقای ظهراب مددی

گویش بختیاری درزبانزدها

 

ü      آدم زرنگ یه جا نیخوسه که اوزیرپاس بره

Adome zereng ya ja nikhaoseh kea o zire pas bereh

آدم عاقل جائی نمیخوابد که آب زیر پایش برود

عاقل آن باشد که بسپارد ره اندیشه را             نفکند اززیرپای خویش شاخ وریشه را

ü      آدم دوروگو زی مچس واز ایبو

Adom doro go zi moches vaz eibu

آدم دروغگو زود دستش رو میشود

ü      آدم خش مامله وامردم شریکه

Adome khash mameleh va mardom serkeh

آدم خوش معامله شریک مال مردم است

ü      آدومنه اس ایکنه

Adomneh as eikoneh

آدم را عذاب میدهد

ü      آسیو به گیه

Asiyao be gyeh

آسیاب به نوبت است

ü      آسمو قرمنشت

Asemu ghoromnesht

آسمان قرمبه (رعد)

ü      آساره به زمینه

Asare be zemineh

ستاره اش روی زمین است

ü      آرمونم ایوراهه

Armunom eivera he

آرزویم به ثمر میرسد

ü      آش ولاشس کرد

Asho lasheskerd

اوراتیکه پاره کرد

ü      آقز گوسیل

Agoxe gusiyal

شیر گوسفند تازه زائیده که غلیظ است

ü      آرتم به همبونه چه منتم به کسونه

Artom be ham buneh cemenatom be kasuneh

تا آردم در انبان است بکسی نیاز ندارم که زیر منتش باشم

ü      آمه وبامه هم یو دوامه

Ameho bameh hamyo davameh

تنها آرزویم همین است

ü      آسمون گپه

Asemun kepeh

آسمان مالامال از ابر است

 

 

برگزیده ازکتاب گویش بختیاری تالیف :  آقای عبدالعلی خسروی