ادامه قوانین گویش بختیاری (3)

ضمایر اشاره

 

 

یو              yo   این          یونو       yono      آنها

 

هو             ho   آن           هونو      hono      آنها

 

 

صفت اشاره

 

          ای         I         این               اینو           ino            اینها

 

          او          o         آن                اونو          ono            آنها

 

          هم      hem       همین          همینو     hamino         همین ها

 

          هم      ham       همان           همنو       hameno      همان ها

 

 

 

ضمیر ملکی

 

ضمیر ملکی (ز ze ) است که معنی "مال" و "متعلق به" دارد:

 

مال مخرا زبخرا _male makhora ze bekhor a      

 

ثروت نخورنده مال خورنده است .

 

 

فعل مجهول

 

 

مصدر فعل مجهول همیشه به (ستن esten) ختم می شود این فعل از فعل متعدی ساخته می شود.

بریدن          boriden  = بریدن              متعدی

بئرستن bohresten    = بریده شدن        مجهول

کند  kanden            = کندن                متعدی

کانستن kahnesten   = کنده شدن          مجهول

 

مصدر کانستن (کنده شدن)را به زمانهای گوناگون فعل مجهول نشان میدهد:

 

ماضی مطلق ساده  = کانستم       کانستی        کانست    کانستیم     کانستین        کانستن

ماضی نقلی           = کانستمه     کانستی یه     کانسته    کانستیمه    کانستینه        کانستنه

ماضی استمراری     = اکانستم      اکانست         اکانست   اکانستیم     اکانستین        اکانستن

ماضی بعید            = کانستم بی  کانست بی      کانستیم بی             کانستین بی    کانستن بی

مضارع ساده          = کانم           کانی               کانه       کانیم         کانین             کانن

مضارع التزامی        = بکانم         بکانی               بکانه       بکانیم        کانین             بکانن

مضارع اخباری        = اکانم          اکانی               اکانه      اکانیم         اکانین            اکانن

 

 

درافعال مجهول وبرخی افعال لازم که مصدرشان به(ستنesten) ختم می شود،پسوند (ستنesten )تنها در زمان گذشته صرف میشود وهنگام صرف زمان حال این افعال(sten)

حذف می شود.

گئرستم _ گرفته شدم          گئرمgehrom _گرفته شوم

اول شخص ماضی ساده                   اول شخص مضارع ساده

 

 

 

برگزیده ازکتاب گویش بختیاری تالیف :  آقای عبدالعلی خسروی

 

ادامه قوانین گویش بختیاری (2)

 

ü      حروف ویژه :

 

 -  الف (ذ d) درزبان بختیاری "دd " هنگامی که پس از مصوتهای y.e.i.o.a.a" بیاید گونه ویژه       که خاص بختیاریهاست تلفط می شود. بدینصورت که قسمت زیرین نوک زبان با دندانهای پیش فک زیرین مماس شده اما با دندانهای پیش فک بالا تماس بسیار نامحسوس است.

 

یا درزبان فارسی فرق میان دال و ذال از افاضل مبهم است پیش ازودر لفظ مفردگر صحیح ساکن است

 

God=گفت

 

= Nadگذاشت

Bid= بود

 

Veya= آمد

 

Dodmon= دودمان

 

-          ب(ی h )گونه ای "ه" میان تهی با تلفظ نرم از این حرف است ما بین "ه" و "الف" است مانند:

 

PohL –  پئل  = پل

TAHL _  تئل  = تلخ

CEHL  _ چئل = حلق

 

-          ت (و O )"واو" ی ویژه که برخی "واوغنه"میخوانند این آوا که شاید روزگاری نه چندان دورپهنه ای گسترده از گفتار وواژه گان رادر زیر فرمان داشت روز به روز عرصه اش تنگتر شده و جای خود رابه صورت "on " می سپارد:

 

نو  no _non =نان

دو do  _don =دهن

 

 ب:ضمایر

 

ضمایر شخصی منفصل (گسسته)

 

 

مو         mo      من            ایما       ima           ما

 

      تو          to       تو               ایسا      isa           شما

 

هو        ho       او              هونو     hono        آنها

 

                                          اونو      ono          آنها

 

 

ضمایر شخصی متصل (پیوسته )

 

 

         ام          xardom      om    مراخورد        مو  xardmo    mo    ماراخورد

 

           ات          xardet        et     تراخورد        تو    xardto      to    شماراخورد

 

        اس        xardes        es     اوراخورد       هو   xardes     es    ایشان راخورد

 

 

 

هنگام پذیرفتن ضمایر شخصی متصل ملکی در حالت اول شخص مفردودوم شخص مفرد وسوم شخص مفرد، تنها (m)،(t)و(s) میپذیرند مانند:

 

 

دام          dam    مادرم

دات         dat      مادرت

داس         das    مادرش

 

 

برگزیده ازکتاب گویش بختیاری تالیف :  آقای عبدالعلی خسروی

 

قوانین گویش بختیاری

     گویش بخیتاری براساس دستورات اساسی و مدون زبان فارسی استوار گردیده که هرگز بطور غلط ویا خودسرانه بکار نمیرود.

 

 

ü     حروف :

 

    حروف در زبان بختیاری بالغ بر 31 حرف است. 7 حرف مصوت،21حرف صامت و3 ویژه چون

خط عربی که زبان فارسی هم بدان نوشته می شود قادر به انعکاس مصوتها و حروف ویژه نیست ناچار حروف لاتین را با تغییراتی بکار گرفتیم تا آینه تمام نمای آوارها باشد . گزینیش این علائم سلیقه ای بوده وفقط به جهت راحت تر بودن به کار میرود.

 

               مصوت ها                                صامت ها

  

          آ=a                          ب = b                      م =m

 

                                         ت =t                        ن =n 

 

       ' =a همان فتحه              پ =p

 

       او=o                            ح =h                        گ =g

 

      = o همان ضمه                خ=x                         ق =q

 

     ای = I                           ج = j                        غ = q

 

    =e همان کسره                 چ =c                         ف =f

 

    ی =y                              ر=r                           و=v

 

                                         س =S                       ز،ض،ظ،=z                     

                      

                         ش =S                        ژ =z

 

                                                       ل = L

 

 

 

برگزیده ازکتاب گویش بختیاری تالیف :  آقای عبدالعلی خسروی

 

 

ادامه گویش بختیاری (4)

گویش بختیاری و هفت لشگر

 

در گویش بختیاری واژه های شاهنامه ای که ریشه های سه گانه زبانهای قدیم رو دارند فراوان است بویژه نامهائی که مردم از نامهای حماسه ای شاهنامه برگرفته اند ودر نامگذاریها ملاک کار ذوقی خود قرار داده اند برای نمونه نامهای رستم،طهماسب،جمشید، لهراسب، فریدون، کاوه،آرش،منیژه، تهمینه، رودابه، فریبرز،کهزاد، نریمان و دیگر اسامی که ذکر همه آنها بنهکانونهای فراگیری است .

 

گویش بختیاری                     معنی فارسی            مقایسه با شعر شاهنامه

 

- انگشت angest                 آتش                        چوپولادزنگارخورده سپهر

                                                                             توگفتی به قیراندرون بود چهر

                                                                                    هرآنکه که برزدیکی بادسرد

                                                                                                چوزنگی برانگیخت زانگشت گرد

 

- افریدون aferydun               فریدون بزرگ              چو بگذشت بر"افریدون"دوهشت

                                                                               زالبرزکوه اندر آمد به دشت

 

- بالین balin                              بالشت                          سپهر بلندارکشد زین تو   

                                                                                                سرانجام خشت است بالین تو

 

- باهو – باهی bahi               بازو،چوبدستی           ببردندبسیار"باهوی"وتخت

                                                                                                نهادند برتخت زیبا درخت

 

- بندازbendaz                      بینداز                       زبنده میازار وبنداز خشم

                                                                             خنک آنکسی کو نبیند بچشم

 

- بنه boneh                        باروجایگاه                      چو سیمرغ را بچه شد گرسنه

                                                                                                به پرواز برشد دمان از بنه

 

- بفت baft                               بافتن                             زدینار ویاقوت ومشگ وعبیر

                                                                                                زدیبای زربفت وچینی حریر

 

- دوش dush                             دیروز                             به فرمان یزدان خجسته سروش

                                                                                                مراروزی بنمود درخواب دوش

 

- دشتوون dashtevun               دشتبان غله                چودرسبزه دیداسب رادشتوان

                                                                                                گشاده زبان شد سوی اوروان

 

- زمی zemi                              زمین                             بخشم اندرون شد از آن زن غمی

                                                                                                بخواری کشیدش بروی زمی

 

- کفت   keft                           شانه                            برآوردگرزگران را به کفت

                                                                                                سپه ماند از کاراودرشگفت

 

- منجوق monjug                     مهره های ریز                همه گوش برنامه بوق شد

                                                                                                همه چشم بررنگ منجوق شد

 

- هشتن heshtan                     گذاشتن                     ببالا چون سرو وچو خورشیدروی

                                                                                                فروهشته از مشک تاپای موی

 

- مرداس merdas                     نامی است                   که مرداس نام گرانمایه بود

                                                                                                بدادو دهش برترین پایه بود

 

- ویرvir                                      یاد                                بپرسید نامش زفرخ هجیر

                                                                                                بدوگفت نامش ندارم به ویر

 

- ابا ab a                                با                                  جوانیش را خوی بد یار بود

                                                                                                ابابد همیشه به پیکاربود

 

برگزیده ازکتاب گویش بختیاری تالیف :  آقای عبدالعلی خسروی

ادامه گویش بختیاری (3)

جغرافیایی واژ ه ها

 

     جغرافیای واژه ها در بختیاری از جمله مسائلی است که هر محققی با آن روبروست و ما گویش را برحسب موقعیت جغرافیائی به چهار دسته تقسیم میکنیم.

 

ü   منطقه شرقی که قسمتی از دنباله رودخانه کارون را شامل میشود که همسایه کوه گلیویه وبویر احمد می باشندو در گویش مردم تغییراتی صورت گرفته که یکی از واژه ها را را مثال می زنیم میدانیم که همه بختیاریها به شما میگویند عیسا ولی در این منطقه براساس گویش طبیی و بویراحمد میگویند عیشا و لهجه ها نیز بصورت دیگری ادا میشود یعنی آنسوی رودخانه کارون با این سوی ردوخانه تفاوت کلی دارد.

 

ü   منطقه جنوبی که بیشتر طایفه مکوندی را دربرمیگیرد و از رود زرد تا رامهرمزو هفتکل لهجه ها از طایفه بهمئی تاثیر گرفته و گویش از حالت یکدستی و سیالی خود خارج شده و کمرنگ گردیده است.

 

ü   منطقه چهارلنگ که از فریدن تا دورود را شامل میشود گرچه در این منطقه شمالی هیچ نوع تاثیر پذیری صورت نگرفته ولی در بعضی واژه ها فطرتا" و از روزگار دراز این تفاوت وجود داشته مثلا به عمو میگویند تتا در حالیکه در قسمت چهارم که بختیاری میانی بحساب می آید به عمو می گویند تاته و چنین است بسیاری از واژه های دیگر.

 

ü   بخیتاری میانی که شامل کلیه هفت لنگ و قسمتی از چهارلنگ کیانی ارثی میباشد گویش حالت اصلی خودراداشته روان، یکدست وسیال است وعلاوه بر اینکه از سوئی تاثیرپذیری نداشته بلکه اختلاط با واژه های بیگانه کمتر صورت گرفته است.

 

برگزیده ازکتاب گویش بختیاری تالیف :  آقای عبدالعلی خسروی

 

ادامه گویش بختیاری (2)

ورود چه واژه هائی درگویش خطر جدی دارد

 

     خویشاوندی بسیاری از واژه ها نمیتواند خطر جدی برای گویش بختیاری باشد. آنچه که برای گویش خطر اساسی دارد واژه های انگلیسی و فرانسوی و نظایر آنهاست و چون ورود این واژه های نوپا مرحله اولیه را میگذراند و هنوز به قشر کوهستانی راه نیافته پیرایش آنان ساده تر خواهد بودو برخی از این واژه ها را می آوریم.

دریول(راننده) ، بیم (تیرآهن)، لاپورت(گزارش)، فنس(دیوار سیمی خاردار)، فریج(یخچال)،اوارتیم (اضافه کار)،لیت(چراغ قوه)،سلنج(بالابر)،وایر(سیم)،البته برخی واژه ها که سازندگان آن غربی ها هستند پذیرش آن در هر ملیتی ناگزیر خواهد بود مانند تلفن ، تلگراف، رادیو ،تلویزیون و نظایر این واژه ها، شاید روز بتوان جهت رسیدن به یک شکل در گویشها جایگزینی انجام شود

ریشه یابی لاتین

 

     بسیاری از واژه های وجه اشتراکی در زبانهای مختلف دنیا دارند از جمله بسیاری از واژ ه های لاتین آنچنان بهم نزدیک هستند که ریشه یبای آنان نیاز به تخصص و تسلط دارد که ما برخی از این واژه ها را می آوریم ستین(استون stone) – هوش(houshe) – جومه(pajama)- سی(see)- و........

     شک نیست که این واژه ها از بختیاری به زبان انگلیسی راه یافته زیرا قدمت ورود سیاحان انگلیسی در خاک بختیاری بیش از دویست سال نمی باشد بنابراین شک نیست که واژه های جدید الورود ممکن است از بختیاری به اروپا رفته سپس برگشته باشد دلیلی که برای اینکار داریم واژه های بانک و چک میباشد که دردوره هخامنشیان رواج داشته و بعدا" به فرانسه رفته و مجددا به ایران برگشته است و بعنوان وازه های خارجی مشهور گردیده است و همچنان همخوانی زنان عشایری بختیاری به هنگام مراسم سوگواری بود که امروزه بعنوان آهنگ کردر کلیسیا ها اجرا میشود آنچه که مسلم است این عشایر در زمانهای دور هرگز پا را از حصار کوهستانها به آنسوی ننهاده اند که این فراگیری راازگروه کر کلیسا داشته باشند بلکه این ارامنه هستند که با مهاجرت به سرزمین بخیتاری بعنوان ره توشه سفرهای خویش آنرا با خود برده اند و درماسم کلیساها به نمایش نهاده اند،

 

گویش بختیاری تالیف : عبدالعلی خسروی

 

 

گویش بختیاری (1)

حضور بختیاریها

 

اگر سنگ نبشته یافت شده از عقیلی نزدیک شوشتر درست باشد که دکتر گیرشمن آنرا ترحمه کرده : از قول آنتاشکال چنین مینویسد"من آنتاشکال فرمانروای سرزمینهای آنزان آنشان وکوههای بختیاری هستم"آنتاشکال که یکی از پادشاهان ایلام بوده دوران فرمانروائیش مورد تائید باستان شناسان قرارگرفته از جمله در کتاب ایلام نوشته دکترعزت اله نگهبان باستان شناس ایرانی که در هفت تپه به کاوش پرداخته به روشنی سلسله پادشاهان ایلام را یادآوری کرده است اما سخن بر سر واژه بختیاری است اگر چنین باشد که به این روشنی نام بختیاری در سنگ نوشته ذکر شده باشد طبیعی است که دیگر ما بدنبال حلقه مفقوده

نخواهیم بود و یقین خواهیم داشت که نسل بختیاریها در سلسله پادشاهان ایلام میچرخدو آنان نیز مهاجرتشان از آنسوی دریای خزر روشن است ، و آریائی بودنشان نیز جامی افتدوطی تحقیقات بعمل آمده نشان میدهد که کهن ترین طایفه ای که در بختیاری میتوان روی آن پافشرد آسترکی و بابادی است وقدمت آسترکی بدوران آشتروک ناحونته میرسداگر آشتروک را یاء نسبت به آن داده باشند میشود آشتروکی واز آنجا که در گویش بختیاری همواره ش به س تبدیل میشود قطعی است که آستروکی بازمانده دوران ایلام میباشد که دربخش طایفه ها ووجه تسمیه آسترکی همین نظریه قید شده باشد.

     هنگامی که کورش منطقه را ازمادها تحویل میگیرد در این منطقه ظاهر میشود و آئین زرتشت را مبنای پرستش ایزد قرار میدهد واین آئین تا قرن سوم هجری ادامه داشته که درآتشکده های آنزمان را درحال اشتعال دیده اند بخوبی روشن است ،واز این دوره به بعد دوره سوم دگرگونی گویش بختیای بر اساس اوستا دستخوش حوادث میشود، سخن بر سرگویش بخیترای بر بنیاد واژه های اوستائی بود. در تحقیقات به عمل آمده مشخص شده که سه گونه عنصر،گویش بختیاری را تشکیل میدهد اول ریشه اوستائی ،دوم پارسی باستان و سوم فارسی دری ،

1-  درریشه اوستائی که ما گویش بختیاری رو بر بنیاد واژه های اوستائی قرار داده ایم وتنها واژه هائی را برگزیدیم که درگویش بخیتاری عینا" مورد استفاده قراردارد.ولذا واژه هائی که ریشه بختیاری دارد که احیانا" با کمی تغییر جاری است ودربعضی از واژه ها هیچوگونه تغییری صورت نگرفته آورده ایم مثلا" چند مورد زیر را مثال میزنیم:

 

·         هوشک  : همان هوشک است که معنی خشک را میدهد   hoshk

·         هرد      :  همان خرداست که معنی خورد رامیدهد            hard  

·         خوت     :  همان خوت است که معنی خودت رامیدهد         khot

·         همث    :  همان همس است که معنی همه اش را میدهد  hamas

      با این ترتیب می بینیم که در قلمرو گویش جای پای هیچ اختلاط و امتزاجی دیده نمیشود وآنهم به سبب کوهستانی بودن منطقه وراه نیافتن مهاجمین بیگانه در آن است .

 

 

 

گویش گویش بختیاری و

تاثیر پذیری از شاهنامه فردوسی

 

      دیوارهای بلند کوهستانهای زاگرس همواره مانع از هجوم اقوام مهاجم بدرون این منطقه بوده و بویژه سرزمین زرخیز بختیاری توانسته با این موهبت ، نهادهای تباری را درمردم سلحشورش حفظ نماید.از جمله این نهادها ارگانهای زبان و لهجه و آداب ورسوم توانسته ویژگیهای نخستین خودرا حفظ نماید.ما امروزه شاهد رایج بودن بسیاری از واژه های پارسی باستان و عناصر اوستائی در گویش مردم هستیم ، شک نیست که گویش بختیاری در مثلی قرار گرفته که یک سمت زبان فارسی باستان و یک سمت دیگر فارسی دری معاصر وسمت دیگر واژه های باز مانده از اوستا میباشد که براساس رویدادهای تاریخی بیش از سه هزار سال با گویش اوستائی میزیسته و اگر مجموع سالهای عمر منطقه آنزان و انشان را که بیش از شش هزاراست ،بقیه سالها را با فارسی پهلوی و قسمتی هم با بیان ایلامی روزگار گذرانده که آن قسمت تاریخ برای ما روشن نیستم و سنگ نوشته های بدست آمده اغلب با سه زبان ایلامی ،فارسی باستان وفارسی قدیم و تشریفاتی است که خاص درباریان بوده است.تنها واژه هائی مثل چوقا  و معبد چغازنبیل که برگرفته از زبان ایلامی بوده است.

     و با قاطعیت بگوئیم آنستکه اقوام محصور در کوهستانها کمتر در برخورد با سایر گویشها بوده اند و اگر ما منطقه آنزان و آنشان را از ایذه تا بهبهان و مسجدسلیمان ، شوشترو دزفول بحساب بیاوریم ف در قسمتهای دشت تغییراتی درگویشها پدید آمده که در قسمت کوهستان این تغییرات روی نداده است مثلا قسمتی از حوزه بختیاری سابق که عقیلی ، گتوند در محدودهء شوشتر و دزفول ورامهرمز و هفتکل که ما به آنها بختیاریهای جنوبی اطلاق می کنیم در گویشها تغییری رویداده چرا که در تماس با سایر گویشها بوده اند و درهمه جا

" س" به ش تبدیل شده و همینطور درنهادسایرواژه ها تغییراتی با همین کیفیت پذیرفته است مثلا "دوما نشس ور بی بی " یعنی داماد کنار خانم نشست این گویش منطقه صحرائی و دشت میباشددرحالیکه در کوهستان می گویند "دوانشس کل بی وی" در این جمله در سه رکن اصلی تغییراتی روی داده است که ما به جمله دوم کوهستانی میگوئیم "جمله مادر" یعنی بازمانده تباری ، یا این جمله صحرائی"زاوراوابیدم" یعنی زهره ترک شدم درحالیکه در جمله کوهستانی میگوید "اورائیم رهد"یعنی همان زهره ترک شدم یا ترسیدم که این قبیل واژه ها اوستائی است از جمله اریمن واریمک که بدوشکل خود در چهارلنگ و هفت لنگ جاری است که تطور یافته واژه اهریمن میباشد، تغییرات سطحی در گویش بختیاری روی داده که به تعداد کمی تازی ، ترکی مغولی که از هفتصدسال پیش وارد گویش گردیده که میتوان از واژه های قیقاج ،قاطر،ونظایر ان نام بردآنچه که مسلم است پیش از آنکه اتابکان لرستان پایشان به بختیاری باز شود گویش ها منحصر به ریشه های پارسی باستان که همان پهلوی باشد وفارسی دری و اوستائی بوده که با ورود اتابکان لرستان واژه های ترکی و بدنبال آن واژه های تازی بتعداد کمی وسیله آنان در منطقه ترویج یافته است.

     اما از آنجا که خوی وخصلت تباری بختیاریها جز سنت خود رکن دیگری را نمی پذیرفته اند پس از سالیانی که گذشت این واژه ها را درخود پذیرفت و بتدریج بدفع آنان پرداخت و امروزه بصورت کمرنگی واژه ها برحسب ضرورت بجا آوردن اعمال مذهبی در منطقه باقی مانده است، حتی لهجه بختیاری واژه های ترکی را نیز دفع نمود زیرا در خصلت گویش جایگزینی وجود دارد، میدانیم کتو (کتاب) یک واژه اوستائی است و هنوز پس از گذشت هزاران سال تغییری در آن داده نشده است ،واژه ابا که در چهارلنگ جریان دارد و بصورتهای با در طوایف دیگر جاری است معنی همراهی را میدهد مثلا مواباتونم یعنی من با توام و واژه های دیگری نظیر اوینک (آئینه)، بیبی آریس( بی بی عروس)،پسین(بعدازظهر)، خذمت ،زین، دوسکه، میش، هی، اوست ،مثلا نافرهنگ یعنی بی ادب وهزاران واژه دیگر .........

     در نخستین برخورد با واژه شناسی در بختیاری می بینم در اسامی برخی از طوایف و تیرها نامهای شاهنامه ای بنحو بارزی بچشم میخورد مانند تیره های کی شمس الدین، کی باندری، کی منصوری وکی مقصودی که واژه های کمی مربوط به تاثیرپذیری از کیان میباشد طایفه بزرگ کیشخالی که نامیل بیشترشان کیوان، کیوانی، کیانی،و کیانپور انتخاب گردیده از همین جریان تاثیر پذیری دارد، مثلا طایفه سعید یا سهید که بش از پنجاه هزار نفر جمعیت رادربر میگیرد اغلب تیره ها و نامهای فامیل باکی، کیان، و کیانپور شروع میشود .

 

 گویش بختیاری تالیف : عبدالعلی خسروی

 

نزدیکی پاره ای از واژگان بختیاری با زبانهای کهن

اپاریک : در زبان پهلوی معنی دفعه ف نوبت

پر per  و کاربرد آن به صورت یه پر ، یه پری دشمنونت به کمی یه پر نیاهی

دشمنونت به کمین یه پرنیاهی

اپاک: در پهلوی با،در بختیاری ابا

ارس: اشک در پهلوی ، خرس، هرس، وارس در بختیاری

ارویس: رسن وطناب در پهلوی ، وریس در بختیاری

"ورسی دارم شه پیشه  

                                     هرجاونی ارسه"ازچیشان(چشم)

اسپارتن:سپردن در پهلوی و پازند،اسپاردن ،اسباردن در بختیاری

اسپک: چوب دستی کوچک در پهلوی ،سک در بختیاری چوسک می گویند.

است :ast اوستایی ، پهلوی ، بختیاری یک گونه است به معنی استخوان و استودان

در پهلوی گورستان است.

اشمارتن : شمردن در پهلوی اشماردن در بختیاری و علم ریاضی در پهلوی ماریشین است.

اسکند:شکست و تباهی از مصدر شندshand اوستایی در بختیاری اشکند و شند در بختیاری ضربه به قصد شکستن که معنی زدن رو می دهد.

استت : جایگاه رفیع ، دامنه کوه اوستایی و پهلوی ، آستان و آستون در بختیاری

اشنوت:شنود پهلوی و اشنیددر بختیاری از مصدر اشنوتن پهلوی و اشنیدن بختیاری

اشنیدم تو گر هدت ویدم دین مالت

                                      ریم نه بید ت کنم چطوره حالت

اکا:aka اوستایی زشت خو ، پلید و کسی که دچار روح اهریمنی گردد و اکومن در اوستا دارنده منش و من اهریمین و آکمه در بختیاری نفرین اهریمنی

اوست:افتاد در پهلوی وست در بختیاری ودر پازند واژه اوفتیت که معنی افتد است هم اکنون در پیرامون شهرهای دزفول و شوشتر تلفظ پازند دارد.

الوس:alos :درخشان ف سپیده ، در پهلوی الوس alos در بختیاری سیم گون و سپیدموی و زلالا را گویند.

اه ah : هست در اوستایی که ریشه هی ،هد، هه بختیاری است با توجه به دگرگونی "ه والف"اد edhi در سنسکریت که در اوستا اس وآس A s هم آمده و در بختیاری هس وهسو همان "هست" فارسی و "نه هد"یا "نید" به معنی نیست در بختیاری و در زبانهای منشعب از سنسکریت (اردو وهندی) نیت و همچنین نات N at در زبان انگلیسی.

این یا:وگرنه در پهلوی اندی در بختیاری

ایودمان: یک زمان در پهلوی یه دمون در بختیاری

"مرگ میر مهلت بده تا یه دمونی" شعر گاگریو

ایاری: همیاری در پهلوی ، اوستایی هیاری با توجه به تبدیل (الف)به (ه)

براه،بریه: درخشنده در پهلوی بر،بربر،برزیدن،برچ واسم مصدر برغشت در بخیتاری

بهکا: عروس در پهلوی و نام دختران ، پازندبهک یا بهترین و بهیک یا بهی عروس در بختیاری و"هوو" که همان معنی عروس را می دهد نام دختر اردشیر دوم بوده و یونانی آن "اخا" که ریشه فارسی کهن داد

ادامه زبان بختیاری

دراینجا نمونه های از مکالمات اختصاری را مشاهده می کنید که در بختیاری صحبت میشود:

 

 

نوم                                نم                         باحذف واو                     (نام)

خردم                        خم                   باحذف ر ودال              (خوردم)

گگو                          گو                    باحذف گاف                 (برادر)

ایگره                        اگره                  باحدف ی                   (میگیرد)

دودر                         دور                   باحذف دال                 (دختر)

ایتره                         تره                   باحذف الف وی            (میتواند)

تیام                          تیم                   باحذف فتحه وکسره      (چشمم)

ایدس                       ادس                 باحذف ی                   (میدهدش)

ای بینی                    ابینی                باحذف ی                   (می بینی)

دیدمس                     دیمس               باحذف دال                 (دیدمش)

ایده                          اده                   باحذف ی                   (میدهد)

دادمس رهد                دامس رهد          باحذف دال وضمه         (دادمش رفت)

دادم                         دام                   باحذف دال                 (دادم)

زوونم                        زونم                  باحذف واو                  (زبانم)

وابامه                       بامه                  باحذف واو والف            (با من است)

دیدمس                     دیمس               با حذف دال                (دیدمش)

گرهدومس                 گرهمس             باحذف دال وواو            (گرفتمش)

نهادمس                    نامس                با حذف ه و دال            (نهادمش)

اوردن                        وردن                 باحذف الف                 (آوردند)

رهدوم                       رهم                  باحذف دال وواو            (ریختم)

وابیدومه                    وابیمه               باحذف دال وواو            (شده ام)

آوردن                        وردن                 باحذف الف                 (آوردند)

وردیس بلم                 ونس به لم          با حذف رودال              (آوردنش پائین)

زید                           زی                   با حذف دال                (زد)

مین                         من                   باحذف ی                   (در)

گهدن                        گن                   با حذف ه و دال            (گفتند)

درورده بید                  دروردبی             باحذف ه ودال              (درآورده بود)

اوید                          وید                   باحذف الف                 (آمد)

ماه منظر                   مامیزر                باحذف ه – ن وظ          (ماه منظر)

خریدمس                   خریمس             باحذف دال                 (اورا خریدم)

کرمعلی                     کرملی               باحذف ع                    (کرم علی)

براهیم                      بریم                  باحذف دوالف ه            (ابراهیم)

اویدن                        اوین                  باحذف دال                 (شدند)

 

                                                                  

ادامه زبان بختیاری

چند نکته آوايي و دستوري

- در مواردي حرف "ب" که در آخر کلمات چند حرفي فارسي بعد از "الف" بيايد و ساکن باشد، همچنين کلمات دو حرفي که حرف آخر آنها به "ب" ختم مي شود؛ در گويش بختياري به "واو" تبديل مي شوند. مانند: خواب به "خو" و شب به "شو".

2- غالباً "الف و نون" آخر کلمات فارسي در گويش بختياري به "واو" تبديل مي شود. مانند: نان به "نو".

3- اغلب کلمات مختوم به "الف و ميم" در گويش بختياري "الف" آنها حذف مي شود. مانند: شام به "شم".

4- در کلمات مختوم به "انه" الف حذف و به جاي آن "واو" مي آيد، مانند: شانه به "شونه".

5- در برخي از کلمات مختوم به (الف) و (واو)، "و" آنها حذف مي شود، مانند: گاو به "گا".

6- در گويش بختياري بجاي حرف مفعول بيواسطه "را" و فعل "است" يا "هست" کسره ( ِ ) يا فتحه ( َ ) استفاده ميشود.

7- گاهي در تلفظ برخي واژه ها که به "نون" ختم مي شوند، "نون" حذف و به جاي آن "ه" تلفظ مي شود؛ مانند: پازن به "پازه".

8- حروف "و"، "ب"، "ت" و "د" در برخي از واژه ها کارکردهاي دوگانه داشته و گاهي بجاي يکديگر مورد استفاده قرار مي گيرند.

9- در مواردي مصوت "او" به مصوت "اي" تبديل مي شود. مانند: پول به "پيل"

10- "علامت جمع"

در گويش بختياري چند علامت به شرح زير براي جمع وجود دارد:

1- يل >> گو + يل  >> گو"يل" (برادران)

2- ل  >> درف + ل  >> درفل (ظرف ها يا ظروف)

3- ا  >>  چو + ا  >> چوا (چوب ها)

4- گل  >> در + گل  >> درگل (دخترها)

5- اون  >> شير + اون  >>  شيرون (شيرها)

6- ها  >>  که + ها  >> که ها (کوه ها)

 

11- "علامت مصغر"

علامت تصغير در گويش بختياري عبارتند از: له و چه.

- له مثل گردله.

- چه مثل دولچه.

 

12- "علامت صفت تفضيلي"

دهر - معادل "تر" فارسي مثل به + دهر : بهدر (بهتر)

 

13- ضماير

ضماير فاعلي گسسته                                       ضماير مفعولي گسسته

مو  =  من                                                         وم  = به من

تو  =  تو                                                           وت  =  به تو

هو  =  او                                                          وس يا وش  =  به او

ايما  =  ما                                                         وايما  =  به ما

ايسا  =  شما                                                    و تو  =  به تو

اونو  =  ايشان                                                   وايسا  =  به ايشان

ضماير مفعولي                                                    و اونو  =  به آنها

منه  =  مرا                                                        وام  =  با من

تنه  =  ترا                                                          وات  =  با تو

هونه  =  او را                                                      واس يا واش  =  با او

ايمانه  =  ما را                                                     وايما  =  با ما

ايسانه  =  شما را                                                 واتو  =  با شما

اونونه  =  ايشانرا                                                  وااونو  =  با آنها

 

اسم اشاره - ضمير اشاره

در گويش بختياري اسم اشاره داراي صيغه هاي مفرد و جمع است.

 

نمونه صرف افعال

          ماضي مطلق

                 رهدن  =  رفتن

                رهدم  =  رفتم

                رهدي  =  رفتي

                رهد  =  رفت

                رهديم  =  رفتيم

                رهديد  =  رفتيد

                رهدن  =  رفتند

 

            زمان حال

                 ارُم  =  مي روم

                اري  = مي روي

                اره  =  مي رود

                اريم  =  مي رويم

                اريد  =  مي رويد

                ارن  =  مي روند

 

 

 

          ماضي بعيد

             رهده بيدم  =  رفته بودم

             رهده بيدي  =  رفته بودي

              رهده بيد  =  رفته بود

             رهده بيديم  =  رفته بوديم

             رهده بيديد  =  رفته بوديد

             رهده بيدن  =  رفته بودند

 

          ماضي نقلي

               رهده ام  =  رفته ام

               رهده اي  =  رفته اي

               رهده  =  رفته (است)

               رهده ايم  =  رفته ايم

              رهده اين  =  رفته ايد

               رهده ان  =  رفته اند

 

 

                    ا مر غايب                                                                         امر حاضر

           بروه  =  برود                                                      برو  =  برو

          برون  =  بروند                                                    بروين  =  برويد

 برگزیده از کتاب : از کتاب از بختیاری تا بخیتاری اقای حسین حسن زاده رهدار